به نام خدا

دریکی دوهفته قبل که در کلاس سوم راهنمایی ، مبحث مبتدا و خبر را شروع کرده بودم چندبار به ذهنم رسید که این مبحث را و ضرورت دقت در تدریس آن را در یک پست تقدیم کنم که سؤال یکی از همکاران باعث شد به طور جدی به آن بپردازم.
مبحث مبتدا و خبر با چند موضوع در دوره دبیرستان ارتباط دارد که اگر به درستی و اصولی در دوره راهنمایی تدریس نشود ، دئر دوره دبیرستان ، کار را مشکل تر خواهد کرد.
مشکل اولیه در شناخت مبتدا و خبر ، به تعریف ها برمی گردد که عدم دقت در تعریف درست مبتدا و خبر ، یک سری اشکالاتی را به وجود می آورد.

این پست در پایان به صورت یک فایل پی دی اف نیز تهیه شده است که می توانید آن را دانلود فرمایید.

ادامه مطلب ، یا اینجا را کلیک کنید.

تعاریف:
اِعراب:
اشتباها به حرکات، اعراب گفته می شود درحالی که اعراب ، وضعیت متغیر آخر کلمه است برخلاف بّناء که وضعیت ثابت و بدون تغییر آخر کلمه است.http://payamenasim.mihanblog.com

فتحه کسره ضمه و تنوین آنها در آخر برخی اسم ها فقط علامت اعراب هستند درست مانند پرچم که نماد یک کشور است یعنی:
فعلاً رفع با ـُــٌــ ونصب با ـَــًـ و جرّ با ـِــٍـ نشان داده می شوند. وقتی از مثال پرچم و میدان ورزشی استفاده کردم متوجه شدم که دانش آموزان دقیق تر به کار علائم اعراب پی می برند.
تعریف مبتدا: اسمی است که در آغاز جمله اسمیه می آید و درباره آن خبر یا گزارشی داده می شود.مبتدا مرفوع است یعنی نشان رفع دارد.
دراین تعریف توجه به چند نکته ضروری و لازم است که بنده در وقت تدریس زیر این نکات خط می کشم تا دانش آموزان به آن توجه کنند و منظور از هریک را توضیح دهند
1- اسم است  2- یک اسم است(یعنی زیر اسم و «ی» خط می کشیم) 3- درآغاز جمله می آید.  4- درباره آن خبر می دهیم
بسیار شده است که همکارانی سؤال می کنند اگر اسمی دارای مضاف الیه یا صفت باشد ، اسم اول مبتدا است یا با اسم بعدی ، با هم مبتدا واقع می شوند یااگر عطف داشته باشد ، کدام اسم مبتداست؟
اگر در کلاس به همین «ی» که در تعریف مبتدا به کلمه اسم چسبیده دقت کنیم این مشکل برطرف می گردد.وقتی این تأکید انجام شد از دانش آموزان پرسیدم «تنزیل الکتاب من الله» مبتدا تنزیل است یا تنزیل الکتاب؟ پاسخ دادند فقط تنزیل ، چون مبتدا اسمی است یعنی یک اسم است و با شکل های مختلف این سؤال پرسیده شد وبااستدلال پاسخ گفتند.
تعریف خبر: بخشی ازجمله اسمیه است که در باره مبتدا ، گزارش یا خبر می دهد و جمله را تمام می کند. خبر نیز مرفوع است.
یک توضیح در تعریف بالا نهفته است که راز شناخت خبر در جمله های نسبتا پیچیده است و گاهی عدم دقت به این نکته ، اشکالاتی را به وجود می آورد.
بسیار برخورد نموده ام که همکاری می پرسد که خبر در جمله: «الله علی کل شیءقدیر» چیست؟
به تعریف دقت کنیم ، خبر جمله را تمام می کند. باید براین نکته در کلاس بسیار تأکید کنیم
کدام بخش جمله است که نبودنش معنای جمله را ناقص می کند و اصولا جمله شکل نمی گیرد؟
بخش به بخش را حذف می کنیم واز دانش آموزان می خواهیم تا آنچه مانده را ترجمه کند و به راز خبر پی ببرد
الله علی کل خدا بر هر
الله کل شیء خدا هرچیزی
الله قدیر خدا تواناست
می بینیم که فقط در جمله سوم است که اصولا جمله تشکیل شده و معنا هم تمام است و البته تکمیل نیست و بقیه اجزا می آیند تا جمله را تکمیل کنند.
فرق بین تمام بودن و کامل شدن بایک مثال:
به بچه ها می گویم این اتاق را دقت کنید. چه وقت تمام و قابل استفاده بوده؟
وقتی که چهاردیواری ، در و پنجره و تابلو و شیشه داشته باشد وسفید کاری هم شده باشد
ولی می بینیم که بعدا چیزهای دیگری چون شوفاژ،دیتا پرژوکتور، میز،صندلی پرده و.... هم به آن اضاف شده و آن را کاملتر کرده است و البته باز هم ممکن است کاملتر شود.
در جمله الطالب جاء. الآن جمله تمام است؟
بله
اما می توانیم مفهوم را کامل تر کنیم و این مکمل ها را به آن بیفزاییم: بالسیارة،سریعا،بعدالظهر،مع ابیه،إلی شیرازَ و...
هرچند بحث طولانی شد ولی شک نکنیم اگر به دقت بحث را بفهمد هیچگاه از ذهنش بیرون نمی رود.
بنده درس 7 یعنی درس مبتدا و خبر را در سه یا 4 جلسه تدریس می کنم که امرور هفته سوم بود و یک جلسه دیگر نیاز است ولی مطمئنم در سال اول دبیرستان و درسال های بعد مشکلی دراین باب نخواهد داشت و اصول وکلیات در ذهنش باقی می ماند. واصولا معتقدم باید کار را در کلاس تمام کرد و نیازی هم به کلاس خصوصی وتقویتی نیست نه نیاز است و نه صورت خوشی دارد.
سؤال یکی از همکاران:
کلمات استفهامی چه نقشی دارند؟

قبلا دراین باره نوشته ام http://payamenasim.mihanblog.com ولی تأکید می شود از ورود به این بحث در کلاس خودداری شود چون علاوه براین که برخی دبیران خودشان دراین باب دچار مشکل هستند(وشاید این ندانستن ایرادی هم نداشته باشد) دانش آموز را دچار سردرگمی خواهیم کرد پس لطفا به هیچ عنوان وارد نشویم و این مطلب نیاز آنها در سال های بعد نیز نخواهد بود.
ترتیب مباحثی که باید در مبحث مبتدا و خبر تدریس شود:
الف: اعراب و تعریف آن
ب: انواع اعراب (رفع و نصب وجر)
ج: جمله اسمیه
د: مبتدا
د:خبر
هـ: انواع خبر
روش آموزش دقیق و استوار این موضوع:
بعد ازاین که این مبحث ، با تعاریف اصولی و مثال های متعدد آموزش داده شد نوبت می رسد به خواندن متن درس که توصیه می شود وقتی متن خوانده می شود جملات اسمیه مورد سؤال واقع شود و خبر و نوع خبر نیز خواسته شود. مثلاوقتی به جمله «هذا الرجل حذاءٌ» رسیدیم از دانش آموز می خواهیم که مبتدا و خبر و نوع خبررامشخص کند:
هذا مبتدا چون اسمی است که در آغاز جمله آمده و درباره آن خبرداده می شود.
کدام کلمه خبراست یعنی جمله را تمام می کند؟
فقط حَذّاء این کار را می کند پس خبراست و بپرسیم از چه نوعی؟ مشخص است که از نوع اسم است و بقیه جمله ها نیز به همین شکل.
ممکن است وقت زیادی گرفته شود ولی آموزش را به عمق می برد
تذکر یک نکته: اگر بعد از مبتدا ، در جمله یک فعل باشد قطعا همان فعل خبر می باشد حتی اگر بخش دیگر بتواند جمله را تمام کند:
الصیاد یسکن قرب البحر.
اگر یسکن نباشد ، قرب می تواند خبر باشد ولی با بودن یسکن ، دیگر نباید دنبال خبر بگردیم.
(این نکته در دوره راهنمایی همیشه صدق می کند.)
این نکات را می توانیم به دانش آموزان بیاموزیم:
الف: اگر ضمیرهای «هو،هی، هما... أنا نحن» در آغاز جمله قرار بگیرند 100% مبتدا هستند
ب: اگر اسم های اشاره «هذا،هذه،هذان،هاتان،هؤلاء،أولئک،هنا و هناک» در آغاز جمله قرار بگیرند معمولاً مبتدا هستند که البته در دوره راهنمایی می توان گفت که درچنین حالتی ، همیشه مبتدا هستند.

مبتدا و خبر:


انواع خبر:
1- خبرازنوع اسم(مفرد)باشد:
دراینجامنظورازمفرد ،مثنی یاجمع نبودن نیست.بلکه منظور این است که جمله یاشبه جمله نباشد.
مثال: هؤلاءِ تلامیذُ = هؤلاءِ مبتدامحلامرفوع- تلامیذُ خبرمرفوع ارنوع اسم (مفرد)
اَلنّاسُ مَشْغُولُونَ بِشَراءِ الْمَلابِسِ وَالْفَوَاكِهِ.: اَلنّاسُ مبتدا مرفوع- مَشْغُولُونَ خبر مرفوع به اعراب ظاهری نیابی«و» خبرازنوع مفرد- بِشَراءِ جارومجرور- الْمَلابِسِ مضاف الیه مجرور – وَ «عطف»- الْفَوَاكِهِ عطف به الْمَلابِسِ مجروربه تبعیت
می بینیم که فقط مشغولون ، جمله را تمام می کند
2- خبرازنوع جمله فعلیه:
الاُمَّةُ الإسلامیّةُ لا تَتَقَدَّمُ إلّا بِشَعْبٍ سلیمٍ: لا تَتَقَدَّمُ خبرمرفوع محلا،ازنوع جمله فعلیه
أفلا أنتم بَعَثْتُم لـﻰ رَسائلَ: بعثتم فعل وفاعل آن ضمیربارز«تُم»محلامرفوع،جمله فعلیه«بعثتم»خبرمرفوع محلا،
3- خبرازنوع شبه جمله جارومجرور:
نَحْنُ بِحاجةٍ إلی مَكانٍ أمْنٍ لِنَشْرِ الإسْلامِ.: بِحاجةٍ خبرازنوع جارومجرورمحلامرفوع

بعد از این که وارد درس هشت شدم آن وقت به جای حرف و اسم می گویم جار ومجرور و بعد هم شبه جمله جار ومجرور

اصل تقدیم مبتدا و تاخیرخبراست
موارد وجوب تقدیم مبتدا
1- «مبتدا» ازاسماء صدارت طلب باشد.(مانند: اسماءشرط- اسماءاستفهام- ماتعجّبیه- «كَم» خبریه)
2- «مبتدا»به آنچه كه صدارت طلب است اضاف شده باشد.
کتاب مَن عندکَ؟ که چون کتاب به اسم استفهام صدارت طلب اضاف شده واجب است که مقدم باشد.
ومواردی دیگر که به آن برخوردی نداریم.

موارد وجوب تقدیم خبر
1- «خبر» صدارت طلب باشد. «مَنْ هَذا؟»  «مَنْ»خبرمقدم محلاًمرفوع- «هَذا» مبتدای مؤخّر،محلاًمرفوع
2- «خبر»اضاف به اسماءصدارت طلب باشد. ابنُ مَنْ اَنْتَ؟ اَنْتَ مبتدامحلامرفوع-اِبنُ خبرمقدم مرفوع به اعراب ظاهری/ مِن اَینَ هذه النُّقُودُ؟ هذه مبتدامحلامرفوع-مِن اَینَ خبرمقدم ازنوع جارومجرور،محلامرفوع
3- «خبر»ظرف یاجارّ و مجرور باشد و «مبتدا» نكره باشد. «فِی الْبَحْرِ سَفینَةٌ.» «فِی الْبَحْرِ» جارّ ومجرور،خبرمقدم محلاًمرفوع- «سَفینَةٌ» مبتدای مؤخّر،مرفوع
4- به «مبتدا» ضمیری متصل باشدكه به «خبر»برمی گردد: أَفَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَى قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا  (س47-24)
عَلَى قُلُوبٍ جارومجرور،خبرمقدم محلاًمرفوع – «اَقْفالُ» مبتدامرفوع ولی چون ضمیر«ها»به اقفال متصل شده است واین ضمیر به « قُلُوب »بر می گردد واجب است كه مَرجع ضمیر،بر ضمیرمقدم باشد.

حذف مبتدا درمواضعی واجب است.
1- اگرجواب قسم برآن دلالت داشته باشد: فی ذِمَّتی لَاَفْعَلَنَّ كذا=یعنی :عَهْدٌ فی ذِمَّتی.
2- خبردراصل «نعت» باشد واز نعتیت افتاده باشد: اَلْحَمْدُ لِلّهِ الْكَریمُ = هُوَ الْكَریمُ.
اصل در مبتدا معرفه بودن و در خبر نکره بودن است ولی هرکدام می تواند برخلاف این اصل باشد که آن هم استثناء نیستند بلکه برای بیان منظور خاصی به کار می روند و دراینجا نیازی به پرداختن به این موضوع نیست چون هدف بیان روش تدریس و نیز بررسی مختصر مبحث مبتدا و خبر می باشد.

مطالب همین پست را در یک فایل PDF از http://payamenasim.mihanblog.comدانلود کنید.
درصورت نیاز به این موضوع ، در بخش نظرات بیان بفرمایید.




طبقه بندی: مباحث زبان عربی،

تاریخ : یکشنبه 27 بهمن 1392 | 01:29 ق.ظ | نویسنده : حجت الله عباسی | نظرات
.: Weblog Themes By M a h S k i n:.
شبکه اجتماعی فارسی کلوب | Buy Website Traffic | Buy Targeted Website Traffic